Nie sądziliśmy, że tak szybko przyjdzie nam pisać te słowa: zmarł Profesor Antoni Kuczyński. Ta smutna informacja dotarła do nas w przededniu wydania 94. numeru „Zesłańca”. To pierwszy numer, którego nie przeczytał, nie zadzwonił i nie podzielił się z nami swoimi uwagami…

Urodził się w Horodle koło Hrubieszowa, ale życie związał z Wrocławiem. Na Uniwersytecie Wrocławskim w 1962 roku uzyskał dyplom magistra etnografii i rozpoczął studia doktoranckie. W marcu 1968 roku poparł strajki studenckie, co skutkowało usunięciem z uczelni i zamknięciem przewodu doktorskiego. Znalazł pracę w fabryce, w charakterze socjologa, ale dzięki członkostwu w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym mógł kontynuować, choć w ograniczonym zakresie, pracę naukową. W 1972 roku opublikował wyniki swoich badań doktorskich nad dziejami polskich badaczy, zesłańców i podróżników eksplorujących Syberię. Syberyjskie szlaki pozostają klasyczną pozycją tej tematyki.

Poza polską obecnością na Wschodzie interesowały go rdzenne ludy Syberii, przede wszystkim w kontekście ich relacji z zesłańcami. Choć cały czas dbał o swoje zainteresowania, to w pełni mógł je rozwinąć dopiero po demokratycznych przemianach w kraju. W 1989 roku powrócił na Uniwersytet Wrocławski i rozpoczął pracę najpierw w Instytucie Nauk Politycznych, a następnie w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej, gdzie założył Ośrodek Badań Wschodnich. W późniejszych latach związał się także z wydziałem zamiejscowym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Tomaszowie Lubelskim. Kolejne książki (m.in.: Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich relacji o ludach Syberii [1989]; Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa [1993], Polacy w Kazachstanie [1996]) ugruntowały jego pozycję jako znakomitego znawcy tematyki. Przez wiele lat był redaktorem naczelnym „Wrocławskich Studiów Wschodnich”, wydawanych przez Ośrodek Badań Wschodnich i Zakład Naukowy im. Ossolińskich. W 1991 roku rozpoczął wydawanie serii „Biblioteka Zesłańca”, w której ukazało się kilkadziesiąt tomów wspomnień spośród setek zebranych w ramach konkursu ogłoszonego z jego inicjatywy przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

W konferencjach organizowanych przez Profesora Kuczyńskiego uczestniczyli wszyscy, nieliczni jeszcze wówczas znawcy tematyki syberyjskiej i sybirackiej, a także ci, którzy dopiero podczas tych spotkań złapali „syberyjskiego bakcyla”. Śmiało można stwierdzić, że Jego badania i aktywność zarówno rozwinęły wiedzę o polskiej obecności na Syberii w XIX i XX wieku, jak też zbudowały środowisko naukowe prowadzące badania nad tą tematyką.

Środowisko to współpracowało także z czasopismem „Zesłaniec”, stworzonym w 1996 roku z inicjatywy Antoniego Kuczyńskiego i jego serdecznego przyjaciela, Sybiraka Wiesława Krawczyńskiego, ówczesnego przewodniczącego Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków. Przez 25 lat pismo było oczkiem w głowie Profesora. Głównie dzięki Jego zaangażowaniu ukazało się 87 numerów tego pisma. W trudzie wydawniczym najwierniej wspierała go żona, Maria Bożena, pełniąca funkcję sekretarza redakcji.

Profesor Antoni Kuczyński był członkiem Związku Sybiraków i Stowarzyszenia Wspólnota Polska, a Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nadało mu tytuł członka honorowego. Przede wszystkim był jednak ciepłym, życzliwym i pogodnym człowiekiem, którego będzie nam teraz brakowało.

Redakcja

Ś.P. Antoni Kuczyński (1938–2026)